„Dzień dobry, czy macie butle z gazem?" - takie telefony odbieramy codziennie. I wszystko jest w porządku: mówi się przecież „ogrzewanie na gaz", „kuchenka na gaz", a nie „kuchenka na skroplony propan-butan". Warto jednak wiedzieć, że pod słowem „gaz" kryją się dwa zupełnie różne paliwa: gaz ziemny płynący rurami i propan-butan (LPG) z butli. Łączy je to, że się palą. Dzieli – prawie wszystko inne.
Oba gazy są bezwonne - charakterystyczny zapach to dodawany nawaniacz. Butle LPG podlegają okresowym badaniom, jak wszystkie butle ciśnieniowe.
Skąd się biorą oba gazy
Gaz ziemny wydobywa się ze złóż - samodzielnych albo towarzyszących ropie naftowej. Po oczyszczeniu płynie gazociągami, a na dłuższych dystansach podróżuje statkami jako LNG. Do kuchenki i pieca dociera w fazie gazowej. Sam w sobie jest bezwonny - charakterystyczny „zapach gazu" to dodawany celowo nawaniacz, dzięki któremu nos wykrywa nieszczelność szybciej niż jakikolwiek czujnik.
Propan i butan powstają „przy okazji" - jako produkt uboczny rafinacji ropy naftowej i oczyszczania gazu ziemnego. Stąd zresztą skrót LPG - Liquefied Petroleum Gas – czyli, tłumacząc z lekkim przymrużeniem oka, „płynny gaz petrochemiczny". Brzmi mało szlachetnie, ale to właśnie ten „odpad" ma cechę, o której gaz ziemny może pomarzyć: bardzo łatwo daje się skroplić.
Dlaczego w butlach jest propan-butan, a nie gaz ziemny?
Bo fizyka. Propan-butan w temperaturze pokojowej skrapla się już przy ciśnieniu 8–10 barów - w butli siedzi więc jako ciecz, a nad nią utrzymuje się poduszka gazu. Gdy odkręcasz zawór, ciecz na bieżąco odparowuje i uzupełnia pobierany gaz - z jednego litra cieczy powstaje około 250 litrów gazu. Stąd fenomen butli: mało miejsca, dużo energii, niskie ciśnienie i stosunkowo lekki zbiornik.
Metanu w temperaturze otoczenia skroplić się nie da – choćby ściskać go bez końca. Zostają dwa obejścia, oba kosztowne:
- CNG - sprężenie do ~200 barów. Takie ciśnienie wymaga ciężkich, grubościennych butli, które nie nadają się do obrotu detalicznego. CNG spotkasz w autobusach, ciężarówkach, niektórych autach - i sporadycznie w wózkach widłowych, bo tankowanie wymaga sprężarki gazu ziemnego. Dlatego wózki jeżdżą zwykle na butlach z propan-butanem
- LNG - schłodzenie do około −162 °C, wtedy metan staje się cieczą. Wymaga zbiorników kriogenicznych, więc opłaca się w dużej skali: gazowce, terminale, magazyny. Ciekawostka: obiekty w miejscach bez gazociągu - np. niektóre termy w górach - mają własne zbiorniki LNG ze stacją regazyfikacji
Wniosek praktyczny: butla „z gazem" w sklepie czy u nas na wymianie to zawsze propan-butan. Butli z gazem ziemnym w obrocie detalicznym po prostu nie ma.
Dysze: dlaczego kuchenka z gazu ziemnego nie lubi butli (i odwrotnie)
Tu kryje się najczęstsza praktyczna pułapka. Metr sześcienny propan-butanu niesie prawie trzy razy więcej energii niż metr sześcienny gazu ziemnego, a oba gazy pracują przy innym ciśnieniu przed palnikiem. Dlatego kuchenka fabrycznie ustawiona na gaz ziemny, podłączona do butli, dostaje za dużo paliwa: kopci, żółci płomień i osmala garnki. W drugą stronę – ledwo się pali. Rozwiązanie to wymiana dysz (przy LPG mają mniejsze otwory) i regulacja - większość kuchenek ma w komplecie drugi zestaw dysz. Przezbrojenie zostaw uprawnionemu instalatorowi gazowemu 😉
Bezpieczeństwo: jeden ucieka w górę, drugi ściele się po podłodze
Najważniejsza różnica na co dzień: metan jest lżejszy od powietrza - przy nieszczelności ulatuje do góry, dlatego czujnik gazu ziemnego montuje się pod sufitem. Propan-butan jest cięższy od powietrza - ściele się przy podłodze i potrafi gromadzić się w zagłębieniach. Stąd żelazne zasady LPG: butli nie przechowuje się w piwnicach ani pomieszczeniach poniżej poziomu gruntu, a czujnik montuje się nisko. Ta sama zasada dotyczy zamkniętej szafki na butlę – np. przy zabudowie kampera: musi mieć wentylację (przewiew) na dole, żeby ewentualny wyciek mógł swobodnie odpłynąć na zewnątrz, a nie zbierać się w zamkniętej przestrzeni. Oba gazy są nawaniane – jeśli czujesz gaz, nie szukaj nieszczelności zapałką, tylko zamknij zawór i przewietrz.
Co z tego wynika dla Ciebie
- Grill, kuchenka turystyczna, ogrzewanie bez sieci, wózek widłowy - to świat propan-butanu: butle turystyczne 1–5 kg, domowe 11 kg i syfonowe do wózków
- Masz gaz z rury i chcesz przejść na butlę (albo odwrotnie)? Pamiętaj o wymianie dysz w urządzeniu
- Butle napełniamy, wymieniamy i sprzedajemy na miejscu w Modlnicy pod Krakowem - zawsze z aktualnym badaniem. Szczegóły: napełnianie i wymiana butli
